Taksim Meydanı — Ne Görülür, Ne Yapılır

Meydanın kendisi şehrin kamusal hayatı için kurulmuş bir sahne dekorudur. Cumhuriyet Anıtı — 1928'de açıldı, heykeltıraşı Pietro Canonica — ortayı çapalar. Dikkat çekici biçimde Atatürk'ü iki kez gösterir: bir yüzünde asker, diğerinde devlet adamı. Taksim Camii (2021'de açıldı) ve yeniden yapılan Atatürk Kültür Merkezi (AKM, 2021'de tekrar açıldı) meydanın yeni dönemini çerçeveler. AKM'nin opera ve bale sezonu artık tam gaz sürüyor — örneğin bu yılın programı La Bohème ile Kuğu Gölü'nü yan yana koyuyor — ve bilet gişesine herhangi bir akşam bakmaya değer. Bu arada tek gölgeyi Gezi Parkı sunuyor.

Asıl cazibe köşeden kalkıyor. İstiklal Caddesi, Taksim'den Tünel Meydanı'na inen 1,4 kilometrelik yaya caddesidir ve İstanbul'un gezinti yeridir: belle époque cepheler, pasajlar, avlu arkasındaki kiliseler ve kalabalığı iplik gibi geçen meşhur kırmızı tramvay. Her elli metre durmak için bir sebep sunuyor ve bu yüzden iki yürüyüş asla birbirine benzemiyor. Yol üstünde Çiçek Pasajı, eski Naum Tiyatrosu'nun yerinde çiçek pasajından meyhane pasajına dönüşmüş olanıdır; benzer atmosferde balık pazarı — Balık Pazarı — hemen yanında uzanıyor. Bizim deneyimimize göre cadde, herhangi bir yapılacaklar listesinden çok daha fazla yavaş yürümeyi ve ara sokak merakını ödüllendiriyor. Yarı aydınlık görünen her pasaja dalın; en iyi kitapçılar ve plakçılar bir kat yukarıda saklı.

Peki burada gerçekte ne yapmalı? İstiklal'i baştan sona yürüyün, pasajlara sapın, balık pazarında yiyin ve Tünel'de bitirin — ya da yokuş aşağı devam edip Galata Kulesi'ne gidin. Geceleri paralel sokaklar şehrin en yoğun bar ve müzik mekânı hattına dönüşüyor. Dikkat çekici biçimde İstanbul'un en geç yatan mahallesi burasıdır.

Ad şiir değil, su tesisatı. Taksim "bölme" ya da "dağıtma" demektir ve 1732'de I. Mahmud burada bir maksem yaptırdı — şehrin kuzey su ikmalinin bölünüp semtin çeşmelerine gönderildiği taş oda. Meydan su tesisinin çevresinde büyüdü ve adı kaldı. Başka bir deyişle İstanbul'un en ünlü meydanı bir altyapı binasının adını taşıyor. Aslında tarih nadiren bundan daha az romantik ya da daha dürüst olur.

İşte çoğu rehberin atladığı kısım: sekizgen maksem hâlâ İstiklal Caddesi'nin başında duruyor. İstanbul'da sağlam kalan tek maksemdir ve bir İBB Miras restorasyonundan sonra Haziran 2024'te Cumhuriyet Müzesi olarak yeniden açıldı — yani artık meydanın adını aldığı binanın ta kendisine girebiliyorsunuz.

Meydanın modern katmanları hızlı geldi. Cumhuriyet Anıtı 1928'de, yeni devletin beşinci yılında geldi. Ardından 20. yüzyıl Taksim'i şehrin buluşma noktası, geçit alanı ve yılbaşı oturma odası yaptı. Dolayısıyla buradaki her şey kamusal bir hafıza taşıyor — meydanın sürekli yeniden yapılmasının, tartışılmasının ve sevilmesinin nedeni tam olarak bu. Anıtın yanında on dakika durun; bütün şehir önünüzden geçsin: işe gidenler, gelinler, protestocular, turistler, simitçiler. Manzara bu karışımdır ve şehirde hiçbir bilet daha iyisini satın almaz.

Cadde boyunca geçmiş daha da derinleşiyor. Orta noktadaki Galatasaray Lisesi kökenini 1481'e dayandırıyor ve İstiklal'in öbür ucunda Tünel füniküleri 1875'ten beri insanları Karaköy'den yukarı taşıyor — Londra'nınkinden sonra dünyanın ikinci en eski yeraltı kent demiryolu hattı. Tarihin burada ne kadar sıkıştığının bir ölçüsü: tramvay, Tünel ve 16. yüzyıldan bir cami aynı yüz metreyi paylaşıyor. Tünel işte o 1875 fünikülerdir — iki istasyonunu hâlâ saat gibi işleten 573 metrelik tünel.