Sultanahmet Camii — Ziyaret Rehberi, Saatler ve Turlar

Avlu kapısından geçin, önce ölçek çarpar. Ana kubbe 23.5 metre açıklığındadır ve zeminden 43 metre yükselir; yük, yarım kubbelerden oluşan bir şelaleyle aşağı taşınır. Lakap duvarlardan gelir. İznik çinileri, göl kıyısındaki İznik kasabasından gelen elle boyanmış seramik panolardır; 16. ve 17. yüzyıllarda kobalt mavileriyle değer görmüştür. Bu yapı, bir araya getirilmiş en büyük koleksiyonu barındırır. Nitekim cami restorasyonun ardından 2023'te yeniden açıldığında koruma ekibi tam 21.043 çini saydı; 50'den fazla lale, karanfil ve servi deseninde. Dikkat çekici olan şu ki çoğu galerilerde ve kemerlerde yüksekte durur; bu yüzden yukarı bakın ve gözlerinize bir dakika verin — iç mekân fotoğrafların gösterdiğinden daha loştur.

Burası bir müze değil ve bu, ziyaretin hissini değiştirir. Cami, yaygın sayıma göre kapasitede yaklaşık 10.000 kişiye hizmet eder; günde beş vakit, her gün namaz kılınır. Dolayısıyla halının üzerinde, ayakkabılarınız poşette, sesiniz alçak, ipli bir ziyaretçi güzergâhında yürürsünüz; namaz alanı ise boş kalır. Halı duvardan duvara serilidir; deseni, cemaati Kâbe'ye yönlendiren sıralar hâlinde düzenlenmiştir. Bizim deneyimimize göre ziyaretçilerde kalan şey mimari değil, yaşayan cami atmosferidir.

Yapı, tarihindeki en kapsamlı restorasyonun ardından Nisan 2023'te yeniden açıldı (Daily Sabah, 2023). Başka bir deyişle, şu an gördüğünüz çini ve nakış işleri, kuşaklardır hiçbir ziyaretçinin görmediği kadar 17. yüzyıl özgününe yakındır. Meydanın karşısındaki Ayasofya ile birlikte cami, 1985'te UNESCO Dünya Mirası Alanı olarak listelenen İstanbul'un Tarihî Alanları'nın çapasıdır.

Sultan I. Ahmed camiyi 1609'da, henüz on'lu yaşlarının sonundayken yaptırdı. Osmanlı İmparatorluğu Habsburglarla Zitvatorok Antlaşması'nı yeni imzalamıştı; bu antlaşma yaygın biçimde Osmanlı prestijine bir darbe olarak okundu. Genç padişah mimariyle karşılık verdi. Somut olarak, eski Bizans sarayının yerine, doğrudan Ayasofya'nın karşısına bir selâtin camii yapılmasını emretti. İnşaat 1617'de tamamlandı, gerçi bazı kitabeler 1616 taşır.

Mimar kendi başına bir sayfayı hak ediyor. Sedefkâr, sedef kakma ustası demektir. Mehmed Ağa, Sinan'ın silsilesinde hassa başmimarlığına yükselmeden önce yaklaşık yirmi yılını bu zanaatta geçirdi; Sinan imparatorluğun en büyük yapı ustasıydı. Dikkat çekici olan, buradaki işinin 1614 tarihli Risale-i Mi'mariyye'nin konusu olmasıdır — Britannica'ya göre bu, esasen günümüze ulaşan tek Osmanlı mimarlık risalesidir ve cami hâlâ yükselirken yazılmıştır. Bir kuyumcunun sabrıyla bir mühendisin hırsının bu birleşimi çok şeyi açıklar. Yapı, meydandan tek bir geniş jest gibi okunur; yine de kakma işi gibi yakından bakmayı ödüllendirir.

Bir de altı minare var ve rehberlerin anlatmayı sevdiği bir hikâye. O dönemde yalnızca Mekke'deki caminin altı minaresi vardı. Yaygın bir anlatı, padişahın altın minare istediğini ("altın") ve mimarın altı diye duyduğunu ("altı") söyler. Hikâyeye göre tartışma, padişahın Mekke'ye yedinci bir minare yaptırmasıyla son bulur. Biz de hikâyeyi anlatıyoruz — bununla birlikte tarihî kayıt bunu belgelenmiş bir olgu değil, efsane olarak ele alır.

Kısacası efsane iyi bir hikâye anlatımıdır; belgelenmiş kayıt zaten yeterince etkileyicidir. Bu, klasik Osmanlı üslubunun son büyük selâtin camisiydi. I. Ahmed'in onu yaptırdığı işi yapmayı hiç bırakmadı: şehrin merkezinde çalışan bir ibadet evi.