Ayasofya — Bilet, Saatler ve Görülecekler

İşe binanın bugün nasıl işlediğinden başlayın, çünkü internetteki tavsiyelerin çoğu güncelliğini yitirdi. Peki ne değişti? 2024'ten beri turistler üst galeriden geziyor: kendine ait bir giriş, on beş yüzyılda aşınıp pürüzsüzleşmiş bir rampa ve tüm ibadet salonuna bakan bir balkon manzarası. Sonuç olarak iç mekânın tamamını bir bakışta görüyorsunuz — tartışmasız daha iyi açı. Zemin kat ibadet edenlere aittir ve ücretsizdir; namaz için herkes girebilir. Başka bir deyişle, 25 avroluk mesele galeridir ve hazineler galeridedir.

Galeri bunu hak ediyor. Deesis, bin tane sanat tarihi kariyerini başlatan mozaiktir: iki yanında Meryem ve Vaftizci Yahya ile İsa; günümüze kalan parçaları hâlâ şaşırtıcı derecede canlı. Aynı şekilde açıkta duran galerinin imparatorluk portre mozaikleri de 2020'deki yeniden dönüşümden sonra görünür kaldı. Korkuluktan bakınca kubbe zeminden yaklaşık 55 metre yukarıda süzülür ve 31 ila 32 metre açıklık yapar. Pencere halkası, Bizanslı ziyaretçilere kubbenin gökten bir zincirle sarktığına yemin ettirirdi. Aşağıda apsisin figürlü mozaikleri namaz vakitlerinde perdelenir, aralarda açılır. Bu ritme göre plan yapmak kolaydır. Ziyaretinizi namaz araları için ayarlayın, binanın iki yüzünü tek geçişte görün. Bu çifte hayat artık işin özüdür.

2026 için dürüst bir uyarı: binanın tarihindeki en kapsamlı kubbe restorasyonu Nisan 2025'te başladı. İçeride, çalışma sürerken kubbenin yerini baskılı bir kanvas kopya tutuyor. Bina bu süreçte tamamen açık kalıyor — hem ibadete hem ziyarete — ve bizim deneyimimize göre galeri mozaikleri ziyareti tek başına taşıyor. Bu arada restorasyon ekipleri kendi haberlerini üretmeye devam ediyor; 2025'te binanın altında uzun süredir kapalı tünelleri belgelediler. Kısacası: biraz iskele bekleyin ve bunun için hiçbir şeyi atlamayın.

Yalnızca rakamlar bile hikâyeyi anlatıyor. İmparator I. Justinianos Ayasofya'yı altı yıldan kısa sürede yaptırdı ve 537'de kutsadı. Mimarları Tralleisli Anthemios ile Miletoslu Isidoros, bin yıl boyunca kimsenin aşamayacağı bir kubbe kurdular. Yapı 916 yıl boyunca Hristiyan âleminin en büyük kilisesi olarak hizmet etti. Sonra 1453 geldi: II. Mehmed onu camiye çevirdi ve kubbeye minareler eşlik etti. Sonrasında her padişah bir iz bıraktı — şuraya bir minare, buraya bir kütüphane, ev büyüklüğünde hat levhaları. 1935'te genç Cumhuriyet burayı müze olarak açtı, Temmuz 2020'de ise yeniden ibadete açık bir cami oldu. Çok az yapı bu kadar tarihi nefes almadan taşımıştır.

Kubbenin kendisi de bir hayatta kalma özgeçmişine sahip. İlki 558'de depremlerle yıkıldı. Genç Isidoros onu daha yüksek olarak yeniden kurdu ve onun versiyonu — yamalı, nervürlü, güçlendirilmiş — bugün başımızın üstünde süzülen esasen odur; 562'de yeniden ibadete açıldı. Örneğin galeri korkuluğundan hafif düzensiz eğriliğe bakın: onarımlar artık mimarinin bir parçası. Buna göre, mühendisler bugünkü restorasyonu binanın tarihindeki en iddialı restorasyon diye adlandırırken oldukça ciddi seleflerle yarışıyorlar. Kubbe, gücü yeten her yüzyılda desteklendi. Bu yüzyıl sadece daha iyi aletler getiriyor.

Galeri, binanın en iyi saklanmış imzasını barındırır. Bir mermer korkuluğa kazınmış 9. yüzyıl Viking grafitisi vardır — runlar Halfdan adı olarak okunur; muhtemelen on bir yüzyıl önce bir ayin sırasında canı sıkılan bir Varang muhafız. 25 avroluk bilet sizi tam onun el işinin önünden geçirir; dikkat çekicidir ki ziyaretçilerin çoğu bunu kaçırır.

Kısacası Ayasofya tek bir inancın ya da tek bir imparatorluğun anıtı değildir. İstanbul'un bütün zaman çizelgesinin tek bir odada durduğu binadır. Her çağın onun yıkılmasına izin vermemesinin sebebi tam olarak budur.