Yerebatan Sarnıcı — Bilet, Saatler ve Aşağıda Ne Var

Yerebatan Sarnıcı, İstanbul'un yer altı katedrali. 336 mermer sütunu sığ, kara sudan yükseliyor. Justinianus onu 532'de şehrin suyunu depolamak için yaptırdı; bugün şehrin en büyüleyici manzarası.

Peki aşağıda gerçekte ne var? 52 basamak inersiniz ve şehir kaybolur. Yerine, on iki düzenli sıra hâlinde dizilmiş, her biri dokuz metre yüksekliğinde 336 sütunluk bir salon gelir. Hep birlikte eski şehrin zeminini sığ bir su tabakasının üzerinde tutarlar. Sütunlar hiçbir yerde birbirine uymaz ve asıl mesele de budur. Bunlar spolia'dır — daha eski Roma tapınak ve mabetlerinden devşirilmiş parçalar. Sonuçta Korint başlıkları sade olanların, granit ise mermerin yanında durur: Bizans'ın su tesisatını ayakta tutan bir antik dünya deposu. Sazanlar yansımaların arasında süzülür; burası hakkında yazan herkesin hatırladığı kadar eskiden beri öyle. Hava sokaktakinden belirgin biçimde serindir; aynı şekilde ses de damlalara ve ayak seslerine iner.

Ziyaret, 2022 çalışmalarından kalan yükseltilmiş yürüyüş yolları üzerinde ilerler. Sizi su seviyesinde sütun ormanının içinden dolaştırır. Ekibimiz tam turu ağır tempoda yirmi dakikalık yürüyüş olarak ölçtü; kalan süreniz olduğunuz yerde durmaya gider. Bizim deneyimimize göre kırk beş dakika acele etmeden yeter; özellikle ilk on beş dakika gözlerinizin karanlığa alışmasına aittir. Yeniden açılışından bu yana sarnıç, sütunlar arasında değişen sanat ve ışık gösterilerine de ev sahipliği yapıyor; dolayısıyla burada iki yıl birbirine tam olarak benzemiyor.

Hangi duraklar en önemlisi? Her ziyaretin iki demir atma noktası var. Kuzeybatı köşede iki Medusa başı bekler — biri yan, biri baş aşağı — hem sütun kaidesi hem de sarnıcın büyük bilmecesi olarak. Yakınında, tavuskuşu gözü desenleriyle oyulmuş ve sürekli nemli olan Gözyaşı Sütunu durur — buranın en hüzünlü efsanesinin kaynağı. Gelenek, salonu inşa ederken ölen köle işçiler için ağladığını söyler; o hikâyeye iliştirilen "7.000" sayısı kayıt değil, halk anlatısıdır. Benzer şekilde, iki bilmece de aşağıda dürüstçe ele alınıyor.

İsimden başlayın, çünkü herkesi şaşırtıyor. Yerebatan Sarnıcı, üzerinde duran yapıdan adını alır: Birinci Tepe'deki Roma dönemi ticaret ve hukuk salonu Stoa Basilica. Nika İsyanı'ndan çıkan yangınlar semti harap edince İmparator I. Justinianus görkemli biçimde yeniden inşa etti. Ayasofya yolun yukarısında yükseldi; bu arada yıkılan stoanın altında, 532'de bu su haznesi geldi. Ölçek hâlâ hava atan bir altyapı gibi okunuyor. Salon kabaca 138'e 65 metre, yaklaşık 9.800 metrekaredir. Kilometrelerce uzaktaki ormanlardan borularla getirilen yaklaşık 80.000 metreküp suyu depolardı. Türkler sonradan ona Yerebatan Sarayı adını verdi — verdiği hisse dair daha dürüst bir isim. Saray iktidarı depolar; bu ise suyu depoladı — üstelik aynı çalımla.

Sonra İstanbul varlığını unuttu. Osmanlı fethinden sonra sarnıç önce kullanımdan, ardından hafızadan düştü. 1540'larda semtte dolaşan Fransız bilgin Petrus Gyllius, yerel halkın evlerinin altındaki gölden habersiz olduğunu gördü. Salonu ölçtü, sütunları saydı — tam 336 tanesini — ve böylece Yerebatan Sarayı'nı yeniden haritaya koydu. Aslında üstteki bazı haneler, tabanlarındaki deliklerden sessizce su, hikâyelere göre balık da çekiyordu.

Medusa başları gizem pazarlamayı değil, dürüstlüğü hak ediyor. Medusa kaideleri, Gorgon yüzüyle oyulmuş iki Roma sütun altlığıdır; biri yan, biri baş aşağı yerleştirilmiştir. Spolia tam da bu alışkanlığı anlatır — yeni yapıları eskilerin oyulmuş kemiklerinden kurmak — ve sarnıç bunun İstanbul'daki en yoğun sergisidir. Bilim insanları çoğunlukla bunları pratik okur: uygun boyutta geri dönüştürülmüş bloklar, yönleri tesadüf. Halk geleneği ise bir amaç olduğunda ısrarcıdır — Gorgon'u ters çevirin, taşlaştıran bakışı kapansın. Dikkat çekici olan şu ki, her hâlükârda yüzyıllarca onları kimse görmedi. 1985-87 kent çalışmaları onlarca yıllık çamuru boşalttı ve onları yeniden gün ışığına çıkardı.

Yapının en son bölümü aynı zamanda en temizi. Temmuz 2022'de biten çalışmalar 20. yüzyıla ait 1.440 metreküp betonu ve 1.600 metreküp daha çamuru kaldırdı. Ayrıca altıncı yüzyıla ait özgün tuğla zemini yaşayan hafızada ilk kez açığa çıkardı. Sonuç olarak bugünün ziyaretçisi, kendinden önceki hiçbir turistin görmediği kadar çok Justinianus yapısını görüyor. Örneğin Hollywood oraya daha erken vardı: Rusya'dan Sevgilerle 1963'te kürek çekerek geçti, Inferno ise 2016'da koşarak.

Su uzun bir yoldan geliyordu. Yaklaşık 19 kilometre kuzeydeki Belgrad Ormanı'nda Eğrikapı taksiminden yola çıkıyor, Valens (Bozdoğan) Kemeri üzerinden şehri geçiyordu. Osmanlılar da salonu tamamen terk etmedi: Kayserili Mimar Muhammed Ağa 1723'te, III. Ahmed döneminde sarnıcı onardı; II. Abdülhamid döneminde bir kez daha onarıldı.

Gyllius içeri yürüyerek girmedi. Kandil ışığında sütunların arasında kayıkla dolaştırıldı ve teknenin altındaki balıkları not etti. 1985-87 çalışmaları yaklaşık 50.000 ton çamuru temizleyip ilk yürüme yollarını kurana kadar ziyaretçiler sarnıcı kayıkla gezdi. Sarnıç 9 Eylül 1987'de müze olarak açıldı. Tavuskuşu Gözü sütunu, bugünkü Beyazıt Meydanı'ndaki Theodosius Takı ile aynı gözyaşı ve dal motifini taşır; bu da inşaatçıların malzemeyi nereden devşirdiğine dair bir ipucu.