Kariye Camii (Chora) — Bilet, Mozaikler ve Saatler

Küçük yapı, insanı ezen tavanlar. Khora'nın iki giriş holü — dış ve iç narteks — Mesih ile Meryem'in hayatlarının eksiksiz mozaik döngülerini taşır. Sanatçılar bunları 1310'larda yerleştirdi ve sanki geçen hafta bitirilmiş gibi parlıyorlar. Altın zemin, dönen figürler, gerçek bir şefkat: bu, imparatorluğun düşüşünden yüz yıl önce yapılmış, tam güçteki geç Bizans sanatıdır. Bizim deneyimimize göre ziyaretçiler yarım saat ayırıyor ve iki katı kalıyor, boyunları hep yukarıda. Aynı şekilde küçümsenen bir şey daha: yoğunluğun kendisi. Göz hizasının üstündeki neredeyse her yüzey bir sahne taşıyor ve dizi, İncillerin çizgi romanı gibi okunuyor. Küçük bir dürbününüz varsa getirin; en yüksek panolar bunu ödüllendiriyor, popüler sahnelerin kalabalığına gösterilen sabır da öyle.

Yan şapel başyapıttır. Parekklesion, Khora'nın çinili değil boyalı mezar şapelidir. Anastasis, apsisindeki fresktir — Mesih, Adem ile Havva'yı bedenen mezarlarından çekip çıkarır — ve aslında Bizans'ın ürettiği en güzel fresktir, The Byzantine Legacy'ye göre ve böyle sıralama derdine düşen sanat tarihçilerinin çoğuna göre de. Tümüyle görünür durumda, yanında eksiksiz bir Mahşer sahnesi var. Renkler hâlâ asıl savlarını taşıyor: ölüm kaybediyor, bahar kazanıyor, cehennemin kırık kapıları gösteriden sonraki sahne dekoru gibi ayakların altına saçılmış. Bu arada naosta — bugünkü namaz alanı — üç figürlü mozaik cami âdetine uygun biçimde sessizce perdeleniyor; salonun kendisi de namaz vakitleri dışında gezilebiliyor.

Peki bir cami Hristiyan sanatını nasıl gösterir? Pratik biçimde ve manşetlerin korktuğundan daha iyi. 2024 düzeni nartekslerle parekklesionu ziyaret güzergâhı olarak açık tutuyor, namaz naosta kılınıyor ve 20 €'luk bilet dengeyi finanse ediyor. Sonuç olarak iki kesim de yapıyı kendi şartlarında, çoğunlukla aynı saat içinde alıyor. Örneğin Mesih'in atalarını gösteren kubbe mozaikleri — yukarıda resmi olan — tam olarak Metokhites'in yedi yüzyıl önce koyduğu yerde duruyor.

Khora "kırda" demektir — buradaki ilk kilise Konstantin'in özgün surlarının dışında duruyordu ve Theodosius surları alanı yuttuktan sonra bile ad kaldı. Keşişler onu, dikkat çekici biçimde, ikinci anlamı için de korudu: yazıtları Mesih'i Dirilerin Ülkesi diye anar. Gördüğünüz yapı büyük ölçüde 11. ile 14. yüzyıl arasıdır. Maria Doukaina onu 1077 dolaylarında yeniden yaptırdı, Isaakios Komnenos bir yüzyıl sonra tekrar — ve sonra olağanüstü bir adam onu dönüştürdü. İmparatorluğun başbakanı ve önde gelen bilgini Theodoros Metokhites, servetini 1316 ile 1321 arasında kiliseye akıttı; onu ölümsüz kılan mozaik ve freskleri ısmarladı. İmparatorluğun siyaseti aleyhine dönmeden önce onların tadını çıkaracak beş iyi yılı oldu.

İmzası naos kapısının üstünde duruyor. Bağışçı mozaiği Metokhites'i o kocaman çizgili başlığıyla, diz çökmüş, tam da bu kilisenin maketini tahttaki Mesih'e sunarken gösterir. Siyaset onu 1328'de mahvedince buraya keşiş olarak döndü — ve 1332'de parekklesionda, parasını ödediği diriliş fresklerinin tam altına gömüldü. Sanat tarihinde çıkışını bu kadar iyi seçen bağışçı azdır.

Osmanlılar kiliseyi 1500'lerin başında Sadrazam Atik Ali Paşa döneminde camiye çevirdi. Sanatın üstü sıvandı ve bu — dikkat çekici biçimde — onu izleyen yüzyıllar boyunca korudu. 1945'ten itibaren müze olarak hizmet verdi; Amerikalı restoratörler sıvanın sakladığını ortaya çıkarmak için on yıl harcadı. 2020'de bir kararname onu cami statüsüne döndürdü; dolayısıyla dört yıl daha süren restorasyondan sonra 6 Mayıs 2024'te hem ibadet edenlere hem ziyaretçilere yeniden açıldı.

Kısacası Khora sahip değiştirerek hayatta kaldı. Kilise, cami, müze, yine cami — ve mozaikler kendilerini sahiplenen her devri geride bıraktı.