Kościół Chora (meczet Kariye) — bilety, mozaiki i godziny

Mały budynek, przytłaczające sklepienia. Dwa przedsionki Chory — narteks zewnętrzny i wewnętrzny — niosą kompletne cykle mozaik z życia Chrystusa i Marii. Artyści ułożyli je w latach 1310 i lśnią, jakby skończono je w zeszłym tygodniu. Złote tło, obracające się postacie, prawdziwa czułość: to późnobizantyjska sztuka w pełni sił, powstała sto lat przed upadkiem cesarstwa. Z naszego doświadczenia zwiedzający planują pół godziny, a zostają dwa razy dłużej, cały czas z zadartą głową. Równie niedoceniana jest sama gęstość. Niemal każda powierzchnia powyżej wzroku niesie scenę, a ciąg czyta się jak powieść graficzna ewangelii. Weź lornetkę, jeśli masz małą; najwyższe kwatery to wynagrodzą, podobnie jak cierpliwość wobec tłumu przy popularnych scenach.

Kaplica boczna to arcydzieło. Parekklesion jest kaplicą grobową Chory, malowaną, nie wykładaną mozaiką. Anastasis to fresk w jej apsydzie — Chrystus wyciągający Adama i Ewę cieleśnie z grobów — i jest w istocie najpiękniejszym freskiem, jaki wydał Bizancjum, zdaniem The Byzantine Legacy i zdaniem większości historyków sztuki, którym chce się układać takie rankingi. Pozostaje w pełni widoczny, otoczony kompletnym Sądem Ostatecznym. Barwy wciąż niosą swój pierwotny argument: śmierć przegrywa, wiosna wygrywa, wyłamane wrota piekła rozrzucone pod stopami jak rekwizyty sceny po przedstawieniu. Tymczasem w naosie — dziś sali modlitwy — trzy mozaiki figuralne są dyskretnie zasłonięte zgodnie ze zwyczajem meczetu, a samą salę można zwiedzać poza porami modlitwy.

Jak więc meczet pokazuje sztukę chrześcijańską? Praktycznie i lepiej, niż obawiały się nagłówki. Układ z 2024 trzyma narteksy i parekklesion otwarte jako trasę zwiedzania, modlitwa odbywa się w naosie, a bilet za 20 € finansuje tę równowagę. W konsekwencji obie publiczności dostają budynek na własnych warunkach, zwykle w tej samej godzinie. Na przykład mozaiki kopuły z przodkami Chrystusa — ta na zdjęciu powyżej — wiszą dokładnie tam, gdzie umieścił je Metochites siedem wieków temu.

Chora znaczy „na wsi” — pierwszy kościół stał tu poza pierwotnymi murami Konstantyna, a nazwa została nawet wtedy, gdy mury teodozjańskie wchłonęły to miejsce. Mnisi zachowali ją, co znamienne, także dla drugiego sensu: ich inskrypcje nazywają Chrystusa Krainą Żywych. Budynek, który widzisz, pochodzi głównie z 11 do 14 wieku. Maria Dukaina odbudowała go około 1077, Izaak Komnen ponownie sto lat później — a potem przeobraził go jeden niezwykły człowiek. Teodor Metochites, kanclerz cesarstwa i jego czołowy uczony, wlał swój majątek w kościół między 1316 a 1321, zamawiając mozaiki i freski, które uczyniły go nieśmiertelnym. Miał pięć dobrych lat, by się nimi cieszyć, zanim polityka cesarstwa obróciła się przeciw niemu.

Jego podpis przetrwał nad drzwiami naosu. Mozaika fundatora pokazuje Metochitesa w ogromnym pasiastym kapeluszu, klęczącego, podającego model właśnie tego kościoła tronującemu Chrystusowi. Gdy polityka zrujnowała go w 1328, wrócił tu jako mnich — a w 1332 pochowano go w parekklesionie, wprost pod freskami zmartwychwstania, za które zapłacił. Niewielu mecenasów w historii sztuki tak dobrze wybrało swoje wyjście.

Osmanowie zamienili kościół w meczet na początku lat 1500 za wielkiego wezyra Atika Alego Paszy. Tynk pokrył sztukę, co — co znamienne — zachowało ją na kolejne stulecia. Od 1945 służył jako muzeum, a amerykańscy konserwatorzy spędzili dekadę na odsłanianiu tego, co zachował tynk. W 2020 dekret przywrócił mu status meczetu; w konsekwencji, po kolejnych czterech latach renowacji, otwarto go ponownie i dla modlących się, i dla zwiedzających 6 maja 2024.

Krótko mówiąc, Chora przetrwała, zmieniając właścicieli. Kościół, meczet, muzeum, znów meczet — a mozaiki przetrwały każdą epokę, która się do nich przyznawała.