Plac Taksim — co zobaczyć i co robić

Sam plac jest scenografią dla publicznego życia miasta. Pomnik Republiki — odsłonięty w 1928, wyrzeźbiony przez Pietra Canonicę — kotwiczy środek. Co znamienne, pokazuje Atatürka dwukrotnie: jako żołnierza na jednej stronie i męża stanu na drugiej. Meczet Taksim (otwarty w 2021) i odbudowane Centrum Kultury Atatürka (AKM, ponownie otwarte w 2021) obramowują nową epokę placu. Sezon operowo-baletowy AKM idzie teraz pełną parą — tegoroczny afisz łączy na przykład Cyganerię z Jeziorem łabędzim — a do kasy warto zajrzeć każdego wieczoru. Park Gezi tymczasem daje jedyny cień.

Prawdziwa atrakcja rusza z rogu. İstiklal Caddesi to licząca 1,4 kilometra deptakowa aleja biegnąca od Taksimu w dół do placu Tünel i jest promenadą Stambułu: fasady belle époque, pasaże, kościoły za dziedzińcami i słynny czerwony tramwaj przewlekający się przez tłum. Co pięćdziesiąt metrów pojawia się powód, by przystanąć, i w rezultacie żadne dwa spacery nie są takie same. Po drodze Çiçek Pasajı to pasaż kwiatowy przemieniony w arkadę meyhane, na miejscu dawnego Teatru Naum; równie klimatycznie targ rybny — Balık Pazarı — ciągnie się tuż obok. Z naszego doświadczenia aleja nagradza powolny marsz i ciekawość bocznych uliczek znacznie bardziej niż jakakolwiek lista. Zanurz się w każdy półoświetlony pasaż; najlepsze księgarnie i sklepy płytowe kryją się piętro wyżej.

Co więc naprawdę tu robić? Przejść İstiklal od końca do końca, skręcić w pasaże, zjeść na targu rybnym i skończyć przy Tünelu — albo iść dalej w dół do wieży Galata. Nocą równoległe ulice zmieniają się w najgęstszy ciąg barów i klubów muzycznych w mieście. Co znamienne, to dzielnica, w której Stambuł nie kładzie się najdłużej.

Nazwa to hydraulika, nie poezja. Taksim znaczy „podział” albo „rozdział”, a w 1732 sułtan Mahmud I zbudował tu maksem — kamienną komorę, w której dzielono północne zaopatrzenie miasta w wodę i kierowano je dalej do fontann dzielnicy. Plac wyrósł wokół wodociągu i zachował nazwę. Innymi słowy, najsłynniejszy plac Stambułu nosi imię budynku technicznego. W istocie historia rzadko bywa mniej romantyczna i bardziej szczera niż to.

Oto część, którą pomija większość przewodników: ośmioboczny maksem wciąż stoi u wylotu ulicy İstiklal. To jedyny zachowany w całości maksem w Stambule, a po renowacji İBB Miras otwarto go ponownie w czerwcu 2024 jako Muzeum Republiki — co znaczy, że możesz dziś wejść dokładnie do tego budynku, od którego plac wziął nazwę.

Nowoczesne warstwy placu przyszły szybko. Pomnik Republiki pojawił się w 1928, pięć lat po powstaniu nowego państwa. Następnie 20 wiek uczynił z Taksimu miejsce zbiórek, plac defilad i sylwestrowy salon miasta. W konsekwencji wszystko tutaj niesie pamięć publiczną — właśnie dlatego plac wciąż bywa przebudowywany, spierany i kochany. Stań dziesięć minut przy pomniku, a przejdzie obok ciebie całe miasto: dojeżdżający do pracy, panny młode, protestujący, turyści, sprzedawcy simitów. Ta mieszanka jest widokiem, i żaden bilet w mieście nie kupuje lepszego.

W dół alei przeszłość sięga głębiej. Galatasaray Lisesi w połowie drogi wywodzi swój początek od 1481, a na drugim końcu İstiklalu kolej linowo-terenowa Tünel wciąga ludzi z Karaköy od 1875 — druga najstarsza podziemna miejska linia kolejowa na świecie po londyńskiej. Miara tego, jak zwarta robi się tu historia: tramwaj, Tünel i meczet z 16 wieku dzielą te same sto metrów. Tünel to właśnie ta kolejka z 1875 — 573 metry tunelu, których dwie stacje wciąż chodzą jak w zegarku.