Haliç — Ne Görülür, Ne Yapılır

Haliç'i görmenin akıllı yolu sudan geçiyor. Haliç vapuru Şehir Hatları'nın koy hattıdır; bir ucunda Üsküdar ve Eminönü, öbür ucunda Eyüpsultan olmak üzere dokuz iskeleye uğrar ve ücreti sıradan bir şehir içi yolculuk kadardır. Tam sefer yaklaşık 55 dakika sürer. Bizim deneyimimize göre İstanbul'un en iyi ucuz tekne gezisidir: dört köprünün altından geçersiniz, siluetin minarelerden tersane vinçlerine dönüşünü izlersiniz ve hangi mahalle cazip görünüyorsa orada inersiniz. Ekibimiz iskeleden iskeleye atlamaları sekiz ila on iki dakika arasında ölçtü; gününüzü buna göre kurmadan önce güncel tarifeye bakın.

Hangi duraklar durmaya değer? Fener ve Balat eski Rum ve Yahudi mahalleleridir; bugün İstanbul'un en çok fotoğraflanan sokakları — renkli boyalı evlerin dik yokuşları, antikacılar ve kafeler; Fener'in daha ağırbaşlı havasını ise Ekümenik Patrikhane korur. Yukarıda, Eyüp, Eyüp Sultan Camii çevresinde çalışan bir ziyaret kasabasıdır; aynı şekilde tepesi de Haliç'in balkonudur. TF2 teleferiğiyle Piyer Loti terasına çıkın, çay söyleyin ve koyun aşağıda kıvrılışını izleyin — klasik Haliç saati; teleferik her gün çalışıyor. Teras gün batımında dolar, akşam yemeğine doğru boşalır; bu da size tam olarak ne zaman geleceğinizi söyler.

Karşı kıyıda sanayi geçmişi müze sırasına dönüştü. Rahmi M. Koç Müzesi eski bir çapa dökümhanesini uçaklar, trenler ve içine girilebilen bir denizaltıyla doldurur (pazartesi kapalı); Miniatürk ise bütün ülkeyi maket parkına küçültür — özel bir yolculuk yapmadan önce saatlere bakın. Bu arada eski imparatorluk tersanesi arazisi Tersane İstanbul'a dönüşüyor: 2024'ten beri aşamalı açılan otelli ve gezinti yollu bir kıyı mahallesi. Haliç kendini yeniden icat etmeyi sürdürüyor; nitekim bu onun en eski alışkanlığı.

Şekille başlayın: koy bir boynuz gibi kıvrılır ve Yunanlar buna göre ona Khrysokeras — Altın Boynuz — adını verdi; kimse onu pazarlamadan iki bin yıl önce. “Altın” yarısının iki açıklaması var ve dürüstlük ikisini de gerektiriyor. Biri ışık diyor: gün batımında su gerçekten metale dönüşür. Öbürü para diyor: bu korunaklı derin liman Bizans'ı zengin etti ve altın gemilerin ardından içeri aktı. Kimse ikisinden biri lehine karar veremez; dolayısıyla iki hikâye de anlatılır.

Bizans için Haliç hayatın kendisiydi. İmparatorluk donanması burada demirlerdi, ticaret burada boşalırdı ve limanı düşmana kapatmak için ağzına büyük bir zincir gerilebilirdi. Örneğin o zincir kuşatma üstüne kuşatma dayandı — ta ki 1453'te durduramayacağı bir zihinle karşılaşana kadar. Zincirin parçaları bugün şehrin müzelerinde duruyor; iki elinizle kavrayamayacağınız kalınlıkta demir halkalar.

Zinciri kıramayınca 21 yaşındaki II. Mehmed onu karadan dolandı. Nisan 1453'te bir gecede (kaynaklar yaklaşık yetmiş gemi diyor) mürettebatı donanmayı Boğaz'dan çıkardı, yağlanmış kızaklar üzerinde Galata sırtından aşırdı ve zincirin arkasından Haliç'e indirdi. Şehir, limanının içinde bir düşman donanmasına uyandı. Haftalar içinde Konstantinopolis düştü ve bu manevra o günden beri yazılan her askerî tarih kitabına girdi.

Osmanlılar Haliç'i işe koşmakta vakit kaybetmedi. 1455'te Mehmed, kuzey kıyı boyunca dört yüzyıl imparatorluğun donanmalarını kuran Tersane-i Âmire'yi kurdu. Ardından kızakların çevresinde bütün mahalleler — Kasımpaşa, Hasköy — büyüdü. Başka bir deyişle Haliç hiçbir zaman manzara olmadı; makine dairesiydi ve kıyısındaki mahalleler çalışarak büyüdü.