آب‌انبار باسیلیکا — بلیت، ساعت‌ها و آنچه پایین است

واقعاً آن پایین چه چیزی هست؟ 52 پله پایین می‌روید و شهر ناپدید می‌شود. به جایش تالاری با 336 ستون در دوازده ردیف منظم پدیدار می‌شود که هر ستون نُه متر بلندی دارد. این ستون‌ها با هم کف شهر قدیم را بر روی لایه‌ای آب کم‌عمق نگه می‌دارند. ستون‌ها هیچ‌جا با هم جور نیستند و نکته دقیقاً همین است. آن‌ها اسپولیا هستند — قطعاتی بازاستفاده‌شده از معابد و نیایشگاه‌های کهن‌تر رومی. در نتیجه سرستون‌های کورنتی کنار سرستون‌های ساده و گرانیت کنار مرمر می‌ایستد: انباری از جهان باستان که لوله‌کشی بیزانس را نگه داشته است. ماهی‌های کپور میان بازتاب‌ها می‌خزند، از همان زمان که کسی دربارهٔ این مکان می‌نویسد. هوا به‌روشنی از خیابان خنک‌تر است؛ به همین‌سان صدا هم تا چکه و صدای قدم فرو می‌نشیند.

بازدید روی گذرگاه‌های مرتفعِ به‌جامانده از کارهای 2022 انجام می‌شود. آن‌ها شما را هم‌سطح آب از میان جنگل ستون‌ها می‌گردانند. تیم ما دور کامل را با گام آهسته بیست دقیقه اندازه گرفت؛ باقی وقت‌تان به ایستادن می‌گذرد. به تجربهٔ ما چهل‌وپنج دقیقه بدون شتاب کافی است؛ به‌ویژه پانزده دقیقهٔ نخست به عادت کردن چشم‌ها تعلق دارد. از زمان بازگشایی، این آب‌انبار میزبان نمایش‌های هنری و نوری متغیر میان ستون‌ها نیز بوده است؛ در نتیجه اینجا پایین هیچ دو سالی شبیه هم نیست.

کدام ایستگاه‌ها بیشترین اهمیت را دارند؟ دو نقطه هر بازدید را لنگر می‌اندازند. در گوشهٔ شمال‌غربی دو سر مدوسا در انتظارند — یکی به پهلو، دیگری وارونه — که هم پایهٔ ستون‌اند و هم معمای بزرگ آب‌انبار. نزدیک آن‌ها ستون اشک ایستاده است، با نقش چشم طاووس تراشیده و همیشه نمناک — سرچشمهٔ غم‌انگیزترین افسانهٔ این مکان. سنت می‌گوید برای کارگران بردهٔ جان‌باخته در ساخت تالار می‌گرید؛ عدد «7000» چسبیده به آن روایت فولکلور است، نه سند. به همین‌سان، هر دو معما در ادامه صادقانه بررسی می‌شود.

از نام آغاز کنید، چون همه را گیج می‌کند. آب‌انبار باسیلیکا نامش را از بنایی گرفته که بالای آن ایستاده بود: استوآ باسیلیکا، تالار بازرگانی و دادگستری دوران روم بر تپهٔ نخست. وقتی آتش‌سوزی‌های شورش نیکا محله را ویران کرد، امپراتور ژوستینین یکم باشکوه بازسازی کرد. ایاصوفیه بالاتر در همان خیابان سر برآورد؛ در همان حال، زیر استوآی ویران، در سال 532، این مخزن پدید آمد. مقیاس آن هنوز مانند زیرساختی خودنما خوانده می‌شود. تالار تقریباً 138 در 65 متر است، حدود 9800 متر مربع. نزدیک 80000 متر مکعب آب را در خود نگه می‌داشت که با لوله از جنگل‌هایی در کیلومترها دورتر می‌آمد. ترک‌ها بعدها آن را یره‌باتان سارایی — کاخ فرورفته — نامیدند، نامی که دربارهٔ حسِ مکان صادق‌تر است. کاخ قدرت را ذخیره می‌کند؛ این یکی آب را ذخیره می‌کرد — و در واقع با همان فخر.

سپس استانبول فراموش کرد که چنین جایی هست. پس از فتح عثمانی، آب‌انبار نخست از کاربرد افتاد و سپس از یاد رفت. در دههٔ 1540 پژوهشگر فرانسوی پترس گیلیوس، در گشت‌وگذار در محله، ساکنانی یافت که از دریاچهٔ زیر خانه‌هایشان بی‌خبر بودند. تالار را اندازه گرفت، ستون‌ها را شمرد — هر 336 تا — و در نتیجه کاخ فرورفته را دوباره روی نقشه آورد. در واقع برخی خانه‌های بالا مدت‌ها بی‌سروصدا آب می‌کشیدند و بنا بر روایت‌ها ماهی هم، از سوراخ‌هایی در کف خانه.

سرهای مدوسا سزاوار صداقت‌اند، نه فروش رمز و راز. پایه‌های مدوسا دو پایهٔ ستون رومی‌اند که چهرهٔ گورگون بر آن‌ها تراشیده شده، یکی به پهلو و دیگری وارونه گذاشته شده است. اسپولیا دقیقاً به همین عادت اشاره دارد — ساختن چیز نو از استخوان‌های تراشیدهٔ کهنه — و این آب‌انبار پرتراکم‌ترین ویترین آن در استانبول است. پژوهشگران بیشتر آن را کاربردی می‌خوانند: قطعاتی بازاستفاده‌شده با اندازهٔ مناسب که جهت‌شان اتفاقی است. در مقابل، سنت عامیانه بر قصد پای می‌فشارد — گورگون را وارونه کن تا نگاه سنگ‌کننده‌اش خاموش شود. نکتهٔ درخور توجه اینکه به هر روی قرن‌ها کسی آن‌ها را ندید. کارهای شهری 1985-87 دهه‌ها گِل را تخلیه کرد و آن‌ها را دوباره به روشنایی آورد.

تازه‌ترین فصل این بنا پاکیزه‌ترین فصل آن است. کارهایی که در ژوئیهٔ 2022 پایان یافت، 1440 متر مکعب بتن قرن 20 و 1600 متر مکعب دیگر لای را برداشت. افزون بر این، کف آجری اصلی از قرن ششم را برای نخستین بار در حافظهٔ زندگان آشکار کرد. در نتیجه بازدیدکنندهٔ امروز بیش از هر گردشگر پیش از خود، بنای واقعی ژوستینین را می‌بیند. هالیوود برای نمونه زودتر رسیده بود: «از روسیه با عشق» در 1963 اینجا پارو زد و «اینفرنو» در 2016 از آن گذشت.