مسجد اورتاکوی — راهنمای بازدید، ساعت‌ها و منظره

قدم به درون بگذارید و شگفتی فرود می‌آید: این معماری کاخ است که نقشهٔ مسجد پوشیده است. خاندان بالیان — همان معماران دربار که دولماباغچه را بالاتر در ساحل ساختند — تالار کوچک را از پنجره‌های عظیم پر از نور کردند. در نتیجه خود بسفر تزیین می‌شود. ستون‌های موزاییکی صورتی، محرابی مرمرین و چلچراغی بلورین باقی کار را می‌کنند. برخلاف سکوت شمع‌روشن مسجدهای کهن سلطانی، اورتاکوی همچون تالار رقصی است که اتفاقاً رو به مکه دارد. پس چرا این‌قدر ناهمانند هر مسجد دیگر شهر می‌نماید؟ چون همان دست‌ها هر دو را کشیدند: این نمازخانهٔ دولماباغچه است، در روح و در سبک، به اندازهٔ آدمی کوچک شده و بر فراز آب پیش رانده.

سر بالا کنید و به مدال‌های خوشنویسی نگاه کنید، چون بهترین راز بنا را همان‌ها پنهان کرده‌اند. سلطان عبدالمجید اول که مسجد را سفارش داد، خوشنویسی آموزش‌دیده بود — و لوح‌های درون، در واقع، به خط خود اوست. همچنین سلیقه در همه‌جا از آنِ اوست: این کاری شخصی بود نه کار کمیته. در هیچ کجای جهان پادشاهان اندکی بناهای خود را خود آراسته‌اند؛ نکتهٔ چشمگیر آنکه این یکی مال خود را با مرکب امضا کرد. از نگهبان بخواهید لوح‌های طغرا را نشانتان دهد — بیشتر بازدیدکنندگان بی‌آنکه بدانند دست چه کسی را در قاب دارند از آنها عکس می‌گیرند.

بعد میدان هست. کومپیر سیب‌زمینی تنوری نامدار اورتاکوی است — از میان شکافته، با کره و پنیر زده‌شده و از پیشخوانی با ده‌ها افزودنی بارگیری‌شده — و دکه‌های گرداگرد میدان آن را به زیارتی خوراکی برای خودش بدل کرده‌اند. کدام افزودنی؟ همه بحث می‌کنند؛ کسی گرسنه نمی‌رود. دکه‌ها یکسان می‌نمایند و باز اهل محل به دکهٔ خودشان قسم می‌خورند — بر پایهٔ درازای صف انتخاب کنید، بد نمی‌بینید. به تجربهٔ ما ترتیب درست چنین است: نخست مسجد، دوم کومپیر، سوم نردهٔ کنار آب، و عکس پل هر وقت نور بگوید. تیم ما همهٔ این آیین را — درون، سیب‌زمینی، عکس‌ها — نود دقیقهٔ خوش اندازه گرفت.

نام کامل Büyük Mecidiye Camii است — مسجد بزرگ عبدالمجید اول. در میانهٔ دههٔ 1850 برآمد، حدود 1854-56 کامل شد، در همان موج ساخت‌وساز شاهنشاهی که، برای نمونه، کاخ دولماباغچه را داد. سال دقیق میان تاریخ‌نگاران به‌راستی محل اختلاف است، که به بنایی چنین آسوده نسبت به تشریفات می‌آید. معماران گارابت بالیان و پسرش نیگوغایوس بودند، و به اروپایی‌ترین دههٔ امپراتوری اروپایی‌ترین مسجدش را دادند: خم‌های نوباروک، پنجره‌های غول‌آسا و صحنه‌ای بر آب. بر همین پایه مسجد را بهتر از دریا می‌توان خواند — طراحی شد تا از قایق‌های گذری دیده شود، و هر گشت بسفر امروز هم با گذری آهسته حقش را ادا می‌کند.

این جایگاه پردهٔ نخست خشن‌تری داشت. مسجدی کهن‌تر از 1720 اینجا بود تا آنکه شورش پاترونا خلیل در 1731 ویرانش کرد. جایگزین سلطان، بیش از یک سده بعد، مسجدی محله‌ای را به نشانهٔ بسفر برکشید و به ساحل خط تعیین‌کننده‌اش را داد. سپس پل شهدای 15 ژوئیه درست پشت آن در 1973 برآمد — و ناخواسته پرعکس‌ترین هم‌نشینی استانبول را ساخت: توری دههٔ 1850 در برابر فولاد دههٔ 1970.

زمان و هوای شور بر مرمر کنار آب سخت‌اند. مرمتی فراگیر از سوی سازمان کل اوقاف از 2011 تا 2014 ادامه یافت، و مسجد در ژوئن 2014 در حالت سفید درخشان کنونی‌اش بازگشایی شد. در نتیجه آنچه امروز عکس می‌گیرید هم وفادار است هم تازه — زندگی سوم بنا بر همان اسکله.

محلهٔ پیرامون داستان لایه‌لایهٔ خود را نگاه داشت. اورتاکوی — «دهکدهٔ میانی» — قرن‌ها یکی از محله‌های نامدارِ درهم‌آمیختهٔ بسفر بود، جایی که مسجد و کلیسا و کنیسه هنوز در چند صد متری یکدیگر ایستاده‌اند. برای نمونه، دو کوچه به سمت خشکی بروید و در چند دقیقه از کنیسهٔ Etz Ahayim و کلیسای ارتدکس یونانی Ayios Fokas خواهید گذشت. صحنهٔ خوراک جهان‌وطن میدان ساختهٔ گردشگری نیست؛ کهن‌ترین عادت دهکده است با پیش‌بند نو.